Strona główna I Opracowania I Początki i rozwój
Początki i rozwój PDF Drukuj Email
Społeczność żydowska stanowiła znaczącą grupę przez 300 lat jej uczestnictwa w życiu i działalności Gliwic. Procentowo nie była ona zbyt liczna: jej udział wśród ogółu mieszkańców Gliwic wynosił maksymalnie 18,8% w 1858 r. Jednak była to grupa w widoczny sposób wpływająca na rozwój miasta.

 

 Historia osadnictwa Żydów na Śląsku sięga średniowiecza, kiedy to pojawiali się  przejezdni kupcy żydowscy, lecz nie ma pisemnych dokumentów świadczących o ich pobycie w Gliwicach.Jedynym śladem ich obecności w mieście jest występująca w XIX w., a wywodząca się ze znacznie wcześniejszego okresu, nazwa Juden Strasse (ulica Żydowska, ob. ul. Krupnicza). Pierwsze pisemne wzmianki o Żydach gliwickich pochodzą z końca XVII w.: zanotowano wówczas, że ochrzczona została młoda dziewczyna wywodząca się z rodziny żydowskiej. Bardziej szczegółowe informacje pojawiają się jednak dopiero w XVIII w., np. w spisie z 1743 r. wymienione są cztery rodziny żydowskie liczące łącznie 28 osób.  

Od połowy XVIII w. liczba żydowskich mieszkańców miasta stale wzrastała. Nie było łatwo osiedlać się w Gliwicach, podobnie jak w wielu innych miastach Górnego Śląska, gdyż były stosowane różne zakazy i utrudnienia. Część miast, jednak poza Gliwicami, posiadało przywilej nie tolerowania innych wyznań. Liczba mieszkających w Gliwicach Żydów stale rosła: na przełomie XVIII i XIX w. mieszkało w tym mieście już kilkadziesiąt osób. Największy wzrost nastąpił w XIX w.: w 1858 r. było to 1880 osób (co stanowiło największy ich udział procentowy – 18,8%), a w 1867 r. 2009 osób (największa liczebność).

 

 

W początkowym okresie głównym zajęciem społeczności żydowskiej był handel. Najbardziej znana była rodzina Troplowitz, słynąca z handlu winami węgierskimi: należała do nich słynna winiarnia na rynku, założona przez Salomona Troplowitza (1789-1869). Był on jednocześnie (od 1848 r.) pierwszym radnym miejskim żydowskiego pochodzenia. Jego syn Louis (Simon Ludwig) Troplowitz (1825-1913) był mistrzem murarskim, jednym z budowniczych gliwickiej synagogi.

Z kolei jego wnuk Oscar Troplowitz (1863-1918), farmaceuta, po odkupieniu w 1890 r. fabryki „Beiersdorf” w Altonie pod Hamburgiem, zasłynął jako twórca kremu Nivea, pasty do zębów i plastra opatrunkowego. Oscar Troplowitz – mieszkając w Hamburgu – ufundował Gliwicom pomnik będący alegorią przemysłu górnośląskiego, który w 1930 r. stanął na Reichspräsidentenplatz (obecnym placu J. Piłsudskiego; pomnik został zburzony w 1945 r.).

Drugim z budowniczych gliwickiej synagogi był Salomon Lubowski (1825-1889), który podczas 40-letniej działalności zaprojektował i wybudował w Gliwicach wiele interesujących obiektów: poza synagogą także dom rodzinny dla swej córki Flory, poślubionej przez Oscara Caro (dzisiejsza Willa Caro – główna siedziba Muzeum w Gliwicach), budynek starostwa gliwickiego, starą pocztę i inne.

 
 

Wśród przemysłowców górnośląskich znaczącą rolę odgrywała rodzina Caro, do której należały huta „Hermina” (ob. huta Łabędy) oraz częściowo fabryka drutu, a także znaczące udziały w spółce akcyjnej „Oberschlesiche Eisenindustrie” (w skrócie „Obereisen”). Najbardziej związany z Gliwicami był Oscar Caro (1852-1931), który mieszkał tutaj w latach 1881-1909 i kierował spółką „Obereisen”. 

Znaczącą żydowską rodziną związaną z górnośląskim przemysłem była rodzina Huldschinsky. W 1866 r. Salomon Huldschinsky utworzył w Gliwicach fabrykę rur, która z czasem przekształciła się w hutę Huldschinsky’ego. Po przyłączeniu do koncernu „Oberbedarf” był to jeden z najbardziej liczących się zakładów górnośląskiego przemysłu. Syn Salomona Oscar Huldschinsky był twórcą wybudowanego w 1892 r. osiedla robotniczego (przy ul. Chorzowskiej) oraz przeznaczonego dla robotników kościoła pw. Świętej Rodziny (1901 r.).

 

 

Znana była także rodzina Friedländer, z której z Gliwicami związani byli Emanuel Friedländer i jego syn Friedrich Victor, znany później jako Fritz von Friedänder-Fuld (1858-1917). Prowadzili oni hurtownie węgla i koksownie na całym Górnym Śląsku, a także poza jego granicami. Do znaczących przedsiębiorców należeli ponadto przedstawiciele rodziny Kleczewski: Josef (1839-1922) i jego syn Max (1867-1931), właściciele fabryki papieru.

Z czasem wśród społeczności żydowskiej byli także znaczący przedstawiciele inteligencji: prawnicy tacy jak Arthur Kochmann, Ernst Kohn, Eugen Lustig, Ludwig Herrnstadt, Erich Schlesinger; lekarze, jak dr Arthur Blumenfeld; ludzie związani z kulturą, pisarze i poeci, jak wywodząca się z Gliwic Ulla Wolff-Frank czy Arthur Silbergleit; muzycy, jak np. rodzina Winkler i inni. W Gliwicach w XIX w. mieszkali ponadto dziadkowie i – czasowo – rodzice Edith Stein. Urodził się tutaj ojciec Hansa Adolfa Krebsa, biochemika i lekarza, laureata nagrody Nobla w 1953 r.

 
 

Z Gliwic pochodziła rodzina Schreiber (późniejsza Servan-Schreiber), z której wywodzili się m.in. założyciele francuskich gazet "Les Echos" i L'Express", a także matka Peretza Naphtali, ekonomisty i członka rządu państwa Izrael w latach 50. XX w.Wśród XX-wiecznych kupców  gliwickich na uwagę zasługuje Erwin Weichmann, którego dom tekstylny (przy ob. ul. Zwycięstwa) zaprojektowany został przez Ericha Mendelsohna

 

O aktywnym udziale społeczności żydowskiej w rozwoju miasta świadczy fakt, iż cztery osoby tego wyznania otrzymały tytuł honorowego obywatela miasta Gliwice.

  • w 1892 r. Simon Freund (1823-1896) – zasłużony radca sanitarny, przewodniczący zarządu gminy żydowskiej,
  • w 1917 r. Eugen Lustig (1856-1929) - znany prawnik, przewodniczący zarządu gminy żydowskiej – jego imieniem nazwana została jedna z ulic gliwickich (ob. ul. Gorzołki),
  • w 1919 r. Josef Kleczewski – właściciel fabryki papieru, wieloletni radny miejski działający w wielu zrzeszeniach miejskich i wyznaniowych, 
  • w 1928 r. Arthur Kochmann (1864-1943) – prawnik, przez 30 lat członek rady miejskiej, poseł Niemieckiej Partii Demokratycznej, przedstawiciel w zgromadzeniach żydowskich (był m. in. przewodniczącym Związku Górnośląskich Gmin Żydowskich) oraz wieloletni przewodniczący gliwickiej gminy wyznaniowej, także w trudnych latach nazizmu, kiedy to zasłynął z aktywnej działalności w obronie praw mniejszości żydowskiej na terenie plebiscytowym (sprawa tzw. petycji Bernheima), i okresu zagłady Żydów.
 
 
17.JPG

Wspomóż Stowarzyszenie
nr konta:
07194010763041727400000000

 

44-100 Gliwice
ul. Studzienna 6
tel. 696 395 467

e-mail:
zikaron.gliwice@gmail.com

Przewodnik w wersji eletronicznej

PDF - 8 MB

 

Statystyka odwiedzin
mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter