Strona główna I Opracowania I Wydarzenia XX w.
Wydarzenia XX w. PDF Drukuj Email
Na pocz. XX wieku Żydzi gliwiccy byli mocno zasymilowani: czuli się obywatelami niemieckimi i czynnie uczestniczyli w procesach politycznych, rozwoju gospodarczym i naukowo-kulturalnym Gliwic oraz państwa pruskiego i niemieckiego.

 

O asymilacji Żydów gliwickich z państwem i kulturą niemiecką świadczy ich udział w pierwszej wojnie światowej, podczas której, walcząc w wojsku niemieckim, zginęło ok. 50 Żydów z Gliwic i okolicy. Centralnie na cmentarzu przy ul. Poniatowskiego znajduje się poświęcony im pomnik.

W tym okresie z Gliwicami związany jest bardzo ciekawy epizod, sprawa tzw. petycji Bernheima. Franz Bernheim, pracujący w domu towarowym DEFAKA w Gliwicach (późniejszy dom towarowy IKAR), po zwolnieniu go z pracy za żydowskie pochodzenie skierował do Ligi Narodów skargę, iż było to działanie niezgodne Konwencją genewską.

Konwencja, podpisana w 1922 r., zobowiązywała zarówno Polskę, jak i Niemcy do ochrony mniejszości na terenach plebiscytowych przez okres przejściowy 15 lat. Wygrana F. Bernheima zmusiła państwo niemieckie do przestrzegania praw mniejszości żydowskiej na terenie plebiscytowym Górnego Śląska do czasu wygaśnięcia konwencji, czyli do lipca 1937 r. Była to zupełnie wyjątkowa sytuacja w całym państwie niemieckim.


 

W czasie narastającego nazizmu lat 30. wielu Żydom gliwickim udało się wyjechać. Z ogólnej liczby ok. 1800 Żydów do 1941 r. wyjechało ok. 1200 osób. Natomiast ci, którzy pozostali, czyli ok. 600 osób, w znaczącej większości zostali deportowani do obozu Auschwitz i tam zginęli. Działo się to w czasie kolejnych deportacji trwających od maja do końca czerwca 1942 r. oraz w pierwszych miesiącach 1943 r. Jako ostatni z Gliwic w grudniu 1943 r. wywieziony został wieloletni przewodniczący gminy żydowskiej Arthur Kochmann. Okres wojny przeżyły w Gliwicach jedynie osoby będące w tzw. małżeństwach mieszanych i ich dzieci.

W 1944 r. działały w Gliwicach cztery filie obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, przez które przewinęło się kilka tysięcy więźniów, głównie Żydów pochodzących z całej Europy. Byli oni zatrudnieni w tutejszych zakładach przemysłowych. 18 stycznia 1945 r., wobec zbliżającego się frontu, więźniowie ci zostali wywiezieni do obozów w głębi Niemiec.

 

 

Ponadto przez Gliwice wiodła w styczniu 1945 r. jedna z dwóch głównych tras ewakuacji więźniów z obozu Auschwitz, tak zwanego „marszu śmierci”. W Gliwicach więźniów wędrujących z Oświęcimia umieszczano w pociągach, które kierowane były na zachód. Trasą tą skierowano ponad 16000 osób, z których część nie przeżyła „marszu śmierci”. Ich ciała zostały pochowane m.in. na cmentarzu żydowskim przy ul. Poniatowskiego oraz na cmentarzu Centralnym.  Po latach na miejscu pochówku wystawiono obelisk upamiętniający ich pamięć.

Po przejściu wojsk w 1945 r. napłynęła do Gliwic ludność żydowska ze wschodnich i centralnych terenów Polski. Byli to Żydzi polscy odmienni od mieszkających tutaj dotychczas Żydów niemieckich. Wkrótce zaczęła funkcjonować w Gliwicach bożnica (nie było oddzielnego budynku synagogi, lecz jedynie sala modlitw w kamienicy przy ul. Dolnych Wałów), kuchnia i rzeźnia koszerna, jadłodajnia, dom noclegowy dla przybyłych osób itp. Przez lata powojenne działał klub TSKŻ (Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów), mieszczący się początkowo przy ul. Zwycięstwa, a następnie na Rynku.

 
 

Z tej powojennej, dość prężnie działającej społeczności Żydów gliwickich, została obecnie niewielka grupa. Największe migracje nastąpiły pod koniec lat 40. po pogromie kieleckim oraz w latach 1967-1968. W tej chwili do gminy żydowskiej w Gliwicach – a właściwie filii gminy katowickiej – należy ok. 20 osób. Tyle samo osób jest zapisanych do klubu TSKŻ, który nadal działa, obecnie przy ul. Górnych Wałów, w dawnym domu Salomona Lubowskiego. 

2003 r. została w Gliwicach odsłonięta tablica upamiętniająca nieistniejącą synagogę oraz przedwojenną społeczność Żydów gliwickich, która mieszczona została obok dawnej synagogi. Wśród wielu gości w uroczystości tej wzięli udział zarówno obecni mieszkańcy Gliwic żydowskiego pochodzenia, jak i potomkowie przedwojennej społeczności żydowskiej przybyli z całego świata

 
W 2005 r. Muzeum w Gliwicach zorganizowało dużą wystawę pt. „Żydzi gliwiccy”, po raz pierwszy przedstawiając bogatą historię i dorobek tej społeczności. Wystawie towarzyszył popularyzatorski katalog oraz konferencja naukowa, której wyniki zostały opublikowane w 2006 r., stając się bogatym źródłem do szczegółowego poznawania dziejów Żydów gliwickich.
 
 
10.jpg

Wspomóż Stowarzyszenie
nr konta:
07194010763041727400000000

 

44-100 Gliwice
ul. Studzienna 6
tel. 696 395 467

e-mail:
zikaron.gliwice@gmail.com

Przewodnik w wersji eletronicznej

PDF - 8 MB

 

Statystyka odwiedzin
mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter